+22 °С
Зоръёслэн
Общество
12 Июля 2024, 07:00

Сюрес ӧте, сюрес нуэ монэ мусо ӵужай доры

Тодам лыктэ, одӥг гужем нуналэ ӵужае монэ сьӧраз вордӥськем палъёсаз басьтӥз. Утар-Елга гурт Татышлы ёрослэн одӥгаз чебер интыяз пуксемын. Монэ, пичи муртэ, нырысь ик паймытӥз гуртсылэн ожоен шобырскем вӧл-вӧл урамез. Урам паськыт шур выллем кыстӥське, ярдуръёсаз - ӝутэм коркаос.  

Сюрес ӧте, сюрес нуэ монэ мусо ӵужай дорыСюрес ӧте, сюрес нуэ монэ мусо ӵужай доры
Сюрес ӧте, сюрес нуэ монэ мусо ӵужай доры

Ӵужаелэн будэм юртаз табере нокин уг улы. Укноосаз пулъёс шуккемын, азбараз кузь турын будэ. Кузётэк кылем хозяйстволэн кытӥ-отӥ кенерез но куашкамын. Ӝужыт пушнерлэсь кышкаса, мон, пичи нылаш, азбар шорын люкам артана вылэ пукси. Нош ӵужайлы нокыӵе пушнер но вӧсь ӧвӧл, сое вӧсь каре вордӥськем юртэзлэн огназ кылемез. Корка бугро борды ӝиптӥськыса, ӵужай кема вераськиз юртэныз. Анайзэ, атайзэ, агай-вынъёссэ но апайзэ, секыт пичи но егит дырзэ тодаз ваиз, лэся. Собере котомкаысьтыз котырес няньзэ но бадӟым банкаен йӧлзэ поттӥз - корка кузёлы юртэз утемез понна салам.

Ӵужаелы кык арес сяна вылымтэ Быдӟым Атыкай ож кутскыку. Пересь ӵужатаймес, Шакирез, фронтэ ыстӥллям, нош солэн кышноез Мелидян, пересь ӵужанаймы, вить пичи нылпиоссэс будэтыны огназ кылем. Война нокинэ жалямтэ: нылпиослэсь шудо пичи дырзэс сютэм, чидантэм кезьыт аръёс воштӥллям. Со аръёс али ке но ӵужаелэн син азяз: соос тулыс, бусыостӥ нӧдыса, сисьмем картофка утчаса ветлӥллям. Анайзы, крахмалӟем картофка борды ӧжыт пызь ватсаса, юача пыжылэм. Турын-куар ӝутӥськем бере пушнер но сарда пӧзьтыса сиылӥллям. Бадӟым бакча будэтыса гинэ пересь ӵужанаймы пиналъёссэ толалтэ кызьы но озьы сюдыны пӧрмытэм. Со, одӥг пиналзэ но ыштытэк, картсэ ожысь пумитам. 

Сӥзьыл картофка октыкузы, кыдёкын сылӥсь воргоронэз адӟыса, куинь аресъем Зидияр черектӥськиз, пе: «Анай, учкы, агай лыктэм!» Пичи Зидиярлэн та дырозь атайзэ адӟемез вылымтэ на. Атаез оже кошкыку, со анаезлэн кӧтаз кылем угось.Шакир ӵужатаймы дораз буш киын вуымтэ: кузпалызлы но нылпиосызлы кузьымъёс ваем. Ӵужаелэн сандыказ али ке но вань ай соку атаезлэн ваем басмаезлэсь вурем айшетэз.

- Война бырем бере но улон капчи ӧз кариськы, - маде ӵужае. - Сютэм аръёслэсь бакча гинэ утиз. Атае колхозын тракторен ужаны кутскиз. 1948-тӥ арын бадӟым, куать сэрего, корка пуктӥмы: кузь, тямыс метръем коръёсты нюлэскысь скалэнымы кыскаса поттылӥм, атай, анай, бадӟым агае но апае ас киынызы сое каллен ӝутӥзы.

Ӵужаелы сизьым класс сяна дышетскыны кылдымтэ. Со бускель Бигиней гуртысь школаын тодон-валан басьтэм. Школае со котькуд нунал шумпотыса ветлэм, трос иськем сюресэз пыдын ке но ортчылэм. Зоро сӥзьыл-а, тудвуэн бызьысь тулыс-а, Фаузия но Кадика матысь эшъёсыныз соос школае дыртӥллям. Кутъёсыз котмыса, ӵужае трос пол пыдъёссэ кынтылэм. Ӵужаезлэсь дышетскыны яратэмзэ мон ачим но пичи дырысен ик синйылтӥ: выль кылбур дышетыны кутскисько гинэ, ӵужае сое шатыр поттыса вера ни. Трос аръёс ортчыса но,дышетэм кылбуръёсыз солэн йыраз кылемын. Школаын солы удмурт но немец кылъёсты дышетыны кельше вылэм. Урокъёсын ньыль но вить гинэ басьтылэм.

Школазэ йылпумъяса, ӵужае «Социализм» колхозын ыж утён фермаын укмыс ар ӵоже тыршем. Вить арзэ гуртазы выль ӝутэм парсь фермаын ужаны вутскем. Ӵужае котьку азьмынӥсьёс пӧлын луэм - Данъян пул вылэ интыям туспуктэмзэ ноку басьтылӥллямтэ. 1962-тӥ арын колхозэн кивалтӥсьсы ӵужайлы Уфае бухгалтер курсъёсы дышетскыны мыныны направление сётэм. Ӵапак со вакытэ анайзэ инсульт пыд йылысьтыз погыртэм. Соин Уфае дышетскыны мынымтэ ни. Анаез каллен катьяськем, висёнзэ вормыны кужым шедьтэм. Аръёс ортчыса, улонзы но каньылгес луэм: кык скал, кык ветыл но трос муш вордӥллям. Сютэм, курадӟыса будэм аръёс бере таӵе улон осконтэм потылэм. Со аръёсы ӵужае пыдъёсаз кут интые нырысьсэ резина сапег кутчам.  

Пересь ӵужатаймес, Шакирез, со аръёсы асьме палан тросэз тодо вылэм. Пӧртэм крезьгуро инструментъёс лэсьтыны со кадь устозэ шедьтӥллямтэ. Аслэсьтыз лэсьтэм мызганъёссэ, хромкаоссэ, тальянкаоссэ бигер гуртэ, Казанчие, мыныса базарын вузаллям. Котыр гуртъёсысь арганчиос но дораз ӵем вуыло вылэм. Нылпиосыз но, атайзылэсь адӟем карыса ик, лэся, крезьгур дунне борды кыстӥськиллям: ньыль пиез но кык нылыз пичи дырысенызы мызганэн шудыны дышетскиллям. Кык пиосыз музыкальной училищеез йылпумъяса, вань улонзэс крезьгур удыслы сӥзиллям. Пичиез пиез Фёдор Шакирович кема аръёс ӵоже Пермь шаерысь Куеда ёросысь Бадӟым Гондыр школаын дышетӥз, гуртысьтызы «Тюрагай» калык ансамбле пыриськиз. Зидияр пиез Башкириын но Татариын одӥгез усто тальянка лэсьтӥсь вал.

Бускель Калмияр гуртысь Салимез шудон пӧлын Василя кема синйылтытэк улэм. «Туж чебер ке но вал, нырысь сямзэ тодэме-валаме потӥз, - вера ӵужае. - Адямилэсь чеберзэ сервантэ уд интыя. Солэн ужез но, кыл кутыны быгатэмез но мед луоз». Берло ӵужаелэн сюлмыз шунам, ӵужатаелэсь сабырлы сямзэ адӟыса, ачиз но солы зол синмаськем. 1967-тӥ арын 9-тӥ шуркынмонэ кылдэм егит удмурт семья. Ӵужатай колхозын ГАЗ-69 машинаез нуллэм, ӵужай нош ик ыж фермае ужаны интыяськем.

Калмияре лыктэм вылькенакез уллапалан улӥсьёс шуныт пумиталлям. Соин ӵужай выль улон интылы капчиен дышем. Ӵужае бускельёсыныз куректонзэ но, шумпотонзэ но люкылэм.

Кужмо яратонлэсь семьяязы ньыль нылзы но кык пизы вордӥськем: Лира, Галина, Анна, Виктор, Иван но Олеся. Бадӟым семьяез сюдыны-вордыны трос сюлмаськоно луиз ӵужаен-ӵужатайлы. Колхозын ужан сяна, бадӟым бакча но трос пудо вордӥзы. Ӵужае вуриськон машинаен нылпиоссылы ачиз дӥськутъёс вурылӥз. Со сяна, ваньмон дыръяз Калмиярысь кышномуртъёслы удмурт дэрем вурылэм. Сое анаез та ужлы пичиысен ик дышетэм. Ужез понна кин кызьы тау карыны быгатэм: кудӥз черсэм ыжгонэн, кудӥз пичи уксёен. Та нуналозь но ӵужае со вуриськон машиназэ висъетаз адӟиськымон интыын возе.

Ӵужай юртын будэм бере, вератэк тодӥсько, ӵужай кунояны быгатӥсь кышномурт шуыса. Дорамы куномы ик уг быры вал. Солэсь кадь ческыт шаньгизэ, перепечсэ, шуняньзэ, каляга нырозэ, барсаксэ нокинлэсь сиеме ӧвӧл. Пыдъёсыз висё ке но, бертэммес тодыса, со котьку милемыз пыжиськемъёсыныз пумита. Ӵужай доры бускельёсыз но, аслаз но, Салимезлэн но ӵыжы-выжыосыз доразы кадь пыро: апонь-ӵужанай-Галянай ваньзэс гажаса пумита. Малы Апонь, ӵужанай но Галянай? Галянай нималлям сое уллапалась пиналъёс - Галя нылызлэн огъёзо эшъёсыз. Ӵужанай шуиськом ми - нунокъёсыз но Салим ӵужатайлэн апайёсызлэн нылпиосыз но нунокъёсыз. Апонь - аслаз апайёсызлэн, агай-вынъёсызлэн мусояса кушем нимыз.

Синкыли пыр гожтӥсько, ӵужаен ӵужатай ӵошен 30 ар гинэ улыса вуттӥзы шуыса. 57 аресаз ӵужатаелэн сюлмыз жугемысь дугдӥз: кузпалызлэсь кизэ кутыса, тау кылзэ вераса, со весяклы синъёссэ ворсаз. Кык ар ортчыса, Виктор пизылэн но улонэз чигиз.  

Ӵужае Мухаярова Василя Шакировна «Материнская слава» но «Ветеран труда» медальёсын данъямын. Малпасько, ӵужайме Инмар но медален пусъем, солы яратыны быгатӥсь бадӟым сюлэм кузьмаса. Мон понна ӧвӧл бадӟымгес шуд, куке ӵужайме тодӥсь калык мыным вера: «Тон Василя кадь асьык адями». Нош туннэ мон ӵужайме 85 ар тырмонэныз ӟечкыласько но сюлэмызлэсь шунытсэ ваньмылы тырмытыны быгатэмез понна тау шуисько.

Наталия РОМАНОВА.

 

Автор:Оля Нигаматуллина
Читайте нас