+28 °С
Салкым
Общество
20 южтолэзь 2024, 06:15

Калыклы анай кылыныз данъяськон мылкыд пыӵатоно

Удмурт кылэз утён, калык культуаез азинтонсярысь газет бамъёсамы ӵемысь гожъяськомы. Берлось лыдъян-чотан бере башкортостанын улӥсь удмуртъёслэн, быдэс Росиысь сямен ик, шӧдскымон кулэсмиз. Таӵе югдур трос адямиосты сюлмаськытэ: кин ке со пумысен ас понназ малпаське, мукетыз мылкыдзэ шара вераны дӥсьтэ. Та нуналъёсы республикаысьтымы удмурт тодосчи Ранус Садиков но со пумысен мылкыдзэ шарая. Солэн малпанъёсыныз газетмес лыдӟисьёсты но тодматэммы потэ.

Калыклы анай кылыныз данъяськон мылкыд пыӵатоноКалыклы анай кылыныз данъяськон мылкыд пыӵатоно
Калыклы анай кылыныз данъяськон мылкыд пыӵатоно

Удмуртъёслэсь интернет вотэсын ӟуч сямен гожъяськемзэс адӟыса йыры кур луэ. Гожтэмзылэсь пуштроссэ удмурт кылын куддыръя пумаз гинэ пичияк сёто. Валамон, ивортон яке ялон гожтӥськод ке, ӟуч кылын гожтытэк сое тросэз уз валалэ. Нош лулпуштэ усьтыса малпанъёстэ гожтӥськод ке? Соку кызьы мукет кылын гожтыны луоз? Иське, лулыд но ӟучомемын. Пиналъёс гожъяськозы-а удмурт кылын, куке бадӟымъёс шалтыр ӟуч сямен гожъясько? Оло, та кылъёс туж лэчытэсь, дыр, вождэс эн вае, мынам малпанэ сыӵе.

Удмурт кыл ЮНЕСКО-лэн бырыны вуэм кылъёсъя атласаз пыртэмын. Калыкез лыдъян-чотанлы быдэ удмуртъёслэн лыдзы кулэсме, удмурт кылэз тодӥсьёс но арысь аре ӧжыт кылё. Кылсярысь, 1989-тӥ арын РСФСР-ын 714 сюрс удмуртъёс лыдъяськизы, 2002-тӥ арын РФ-ын улӥсь удмуртъёслэн лыдзы 637 сюрс адямилы ӵошаз, 2010-тӥ арын - 552 сюрслы. Нош 2021-тӥ арын ортчем лыдъян-чотанлэн лыдпусъёсыз сюлмаськыто – Россиын улӥсь удмуртъёслэн лыдзы трослы кулэсмемын: лыдпус 386465-лы ӵоша. Удмурт кылэз тодисьёслэн но лыдзы ӧжыт: 2010-тӥ арын та лыдпус 324338-лы ӵошаз, нош 2021-тӥ арын - 255877-лы. Таӵе югдур возиськиз ке, удмурт кыллэн быронэз кыдекын ӧвӧл ни…

Башкиртостанысь удмуртъёсты куке но анай кылзэс утисьёсын лыдъязы. Туннэ нуналэ татын но югдур пӧртэм ӧвӧл ни. 1989-тӥ арын, кылсярысь, Башкир АССР-ын 23696 удмуртъёс улӥзы, 2010-тӥ арын Башкортостан Республикаын улӥсь удмуртъёслэн лыдзы 21477-лы ӵошаз. 1989-тӥ арын Башкириын улӥсь удмуртъёс пӧлысь 90%-эз удмурт кылэз вордскем кылынызы лыдъяло ке вал, 2002-тӥ арын та лыдпус 84%-озь кулэсмиз. 2010-тӥ арлэн лыдпусъёсыз возьматӥзы, Башкортостанын 19270 адями удмурт кылэз тодэ шуыса. 2021-тӥ арын ортчем лыдъян-чотанъя, Башкортостанын 17149 удмуртъёс уло. Соос пӧлысь 15541-ез гинэ вордскем кылзэ тодэ, 14254 адями гинэ вордскем кылзэ вераськоназ кутэ.Кыӵе мугъёс таӵе югдуре вуттӥзы?

Нырысь ик, Россиын нылпиос ӧжыт вордӥсько. Нош кулӥсьёс тросгес. Мукетыз муг – со мукет улосвылъёсы улыны выжон но мукет калыкъёс пӧлын сылмон. Урбанизация но удмурт калыклы кулэсмон вае: городын улӥсьёслэн кыкетӥ ёззы (поколение) ӟучоме ни. Озьыен, гуртъёс удмуртъёслэн но пичи лыдъем мукет калыкъёслэн азинскон сюресазы бадӟым инты басьто, шуыны луоз. Гуртын гинэ кылемын удмуртлыкез утьынылуонлыкъёс. Но, жаляса верано, берло дыре гуртын уж инты луымтэен, егитъёс городъёсы улыны интыясько. Гуртэ мӧйыос гинэ кылё. Удмуртлыкез ёзысен ёзэ вӧлмытон амал уг ужа ни: пересьёс нылпиоссылэн нылпиоссылы удмурт сямъёсты, удмурт кылэз дышетон мылкыд пыӵатыны уг быгато ни.

Удмурт кылэз, удмуртлыкез утёнын школаос бадӟым инты басьтыны кулэ. Но берло дыре, жаляса верано, анай кылзэс дышетыны пумит луисьёс но пумисько. Куд-ог анай-атайёслэсь кылӥськод, удмурт кылэз дышетыса, кыдёке уд мыны шуэмзэс. Таӵе веран шонер ӧвӧл. Тодосчиослэн эскеронъёссыя, трос кылэз тодэм адямилы юрттэ гинэ, солэсь дунневаланзэ паськытатэ. Берло нылпиоссы анай-атайзэс уз пыкылэ-а меда, малы соосты анай кылзылы ӧз дышетэ шуыса? Тюрк выжыысь тодмоосы, городын ке но уло, нылпиосынызы пичиысен асьсэ кылынызы гинэ верасько, нылпиоссы ӟуч сямен нылпи садын, школаын, пе, дышозы. Нош удмуртъёс пӧлын тазьы малпасьёс туж ӧжыт.

Удмуртъёслы асьсэ кылзэс азинтыны возьдаськон сямзы но люкетэ. Мукет калыкъёс пӧлын тросэз-а меда удмурт сямен вераськозы? Трос лыдъем калыкъёс пӧлын астэ йӧно возьматӥд ке, чебер удмурт кылын вераськид ке, соос но удмурт калыкез гажаны кутскозы. Нош асьме кылмылэсь возьдаським ке, милемыз гажалозы-а? Малпасько, удмурт кылэз утёнын вӧсьёслэн но люкетсы бадӟым. Вашкала ӵыжы-выжыосмы удмуртлыкез, удмурт вӧсез утён понна, паськыт Кам шурез выжыса, мурт шаере улыны интыяськоно луиллям. Соку соослы капчи вылымтэ. Озьы ке но соос «дӥньзэ вузаллямтэ», лулынызы, сюлмынызы вордскем кылзы понна висиллям, удмуртлыксэс утьыны тыршиллям.

Анай кылэз утён понна удмурт книгаосты, газет-журналъёсты лыдӟоно, нылпиостылы но вордскем кылын лыдӟиськыны дэмлано. Башкортостанын удмуртъёс понна  «Ошмес» газет потэ. Но солэн тиражез сюрс экземплярлы но уг вуы. Удмуртъёс сыӵе куанер уло шат? Соос понна потӥсь газетлы гожтӥськыны но уксёзы уг тырмы?.. Зэм, туала литературной кылэз ум валаське шуисьёс но вань. Озьы соос школаын ляб дышетскемзэс возьмато. Но дышетскыны ноку бер ӧвӧл. Адямилы нокин уг люкеты ватсаса тодон-валан басьтыны, кылсярысь, удмурт грамматикая тодонъёссэ будэтыны.

Удмурт ужрадъёсы ветлоно, интернетын удмурт сямен гожъяськоно, удмурт сайтъёсы пырано, удмурт кылын сайтъёс но бамъёс кылдытъяно. Соос удмуртлыкез, вордскем кылмес утьыны юрттозы. Нош тужгес валтӥсез ужпум – со нылпиосын удмурт сямен вераськон. Соослы валэктоно, удмурт кылъя но литературая урокъёс кулэ шуыса. Нылпиослы удмурт луэменызы данъяськон мылкыд пыӵатоно!

Автор:Оля Нигаматуллина
Читайте нас